Get Adobe Flash player
 
كتابخانه مدرسه عالي شهيد مطهري سپهسالار جلد 3
شناسنامه فهرست: فهرست
كتابخانه سپهسالار
محمد تقي دانش پژوه - و - علينقي منزوي
دبيران دانشگاه تهران
بخش سوم
كتب خطي
آ - ث
تصحيح و تجديد نظر بوسيله
علينقي منزوي
چاپخانه دانشگاه تهران
1340 = 1962
مقدمه ناشر: ديباچه يكي از كتابخانه هاي تهران كه داراي مهمترين مجموعه نسخه هاي خطي
هستند ، كتابخانه سپهسالار است . نسخه هاي خطي اين كتابخانه فهرست كامل نداشت
و از ينرو فائده آن محدود بود و بسيار كسان از اين گنجينه هاي نهفته بي اطلاع بودند .
پنج سال پيش " انجمن ايراني فلسفه و علوم انساني " و ابسته به " انجمن بين المللي
فلسفه و علوم انساني " كه مركزش در پاريس است ، تهيه و طبع و نشر فهرست اين كتابخانه
را در زمره اقدامات خود قرار داد و دو تن از اعضاء فاضل خود ، آقاي محمد تقي دانش -
پژوه وآقاي علينقي منزوي را مامور فهرست بر داري كرد . اين آقايان سبك كار
خود را بر پايه اختصار گذاشتند و تفصيل مطالب را بفهرستهاي ديگر حوالت دادند
و در باره كتابهائي كه در جاي ديگر معرفي نشده بود به تفصيل بيشتري پرداختند .
پس از اينكه اين مهم انجام پذيرفت آقاي منزوي عهد دار تجديد نظر و تصحيح
و چاپ مجموعه گرديد . اينك در نتيجه همت ايشان جلد اول فهرست كه شامل 858
كتاب است و يك ربع فهرست كامل را تشكيل ميدهد بزيور طبع آراسته شده است
و در معرض استفاده علاقه مندان قرار ميگيرد .
اميد است انجمن در طبع و نشر مجلدات ديگر اين فهرست نيز توفيق حاصل
كند .
تهران 22 تير ماه 1341
دكتر علي اكبر سياسي
رئيس انجمن ايراني فلسفه و علوم انساني
پيشگفتار فهرست نگار: پيشگفتار
در سال 1335 ش . - 1956 م . انجمن ايراني فلسفه و علوم انساني در تهران وابسته
بانجمن بين المللي يونسكو تصميم گرفت فهرستي از كليه نسخه هاي دست نويس
كتابخانه سپهسالار تهيه و چاپ كند،و براي اين كار به آقاي دانش پژوه و اين جانب دستور
دادند به فهرست برداري بپردازيم .
ما نيز اين كار را تا پايان سال 1338 ش . - 1959 م . بانجام رسانيده و فهرست را
با مشخصاتي كه در زير ميايد فراهم ساخته و متن آن را تحرير كرديم . سپس جناب آقاي
تقي زاده رياست محترم انجمن مزبور ( در آن وقت ) اينجانب را بتصحيح و چاپ اين فهرست
مامور كردند . و هزينه آنرا نيز آقاي راد حسابدار اداره مدرسه سپهسالار ، طبق دستور
آقاي ظهير الاسلام ( سيد جواد امامي ) تامين نمود .
در سالهاي 39 و 1340 ش . - 60 - 1960 كه من مشغول طبع اين مجلد بودم ،
با اجازه همكار عزيزم آقاي دانش پژوه،به تجديد نظر و اضافه كردن و تصحيح پاره يي
از مطالب مي پرداختم ، و خود ايشان در اين موقع نيز از هيچگونه همكاري و مساعدت
دريغ نكردند . و بدين وسيله از ايشان تشكر مي نمايم .
اينك پيش از آغاز فهرست ، تاريخچه كوتاهي از اين كتابخانه و مدرسه ، و بنيان
گذاران آن ، بويژه سپهسالار و زندگي او مياورم ، و تفصيل را بكتاب " تاريخ مدرسه عالي
سپهسالار " نگارش ابو القاسم سحاب كه در 1329 ش . - 1950 م . در تهران چاپ شده
و كتاب " سياستگران دوره قاجار"نگارش خان ملك ساساني كه در 1338 ش . - 1958 م در
تهران چاپ شده است و مقالات حسين سعادت نوري در " يغما : 11 : 514 " و محمود
فرهاد معتمد در " يغما : 2:159 " و " ياد گار : ج 2 - ش 5 " و عبد الحسين نوايي در
" اطلاعات ماهانه - ج 3 " و صادق ضيايي در " ياد گار - ج 3 " و اگذار مينمايم .
معرفي بنيان گذاران كتابخانه:سپهسالار اعظم
سپهسالار صدر اعظم حسين خان (1241 - 1298 ق = 1826 - 1881 م) پسر ميرزا
نبي پسر ابو القاسم مازندراني است ، كه ساكن قزوين و از بزرگان در بار قاجار بود ،
و بوسيله ميرزا تقي خان امير كبير بمقامهايي رسيده بود .
سپهسالار سه برادر داشت كه بترتيب.، يحيي ( مشير الدوله ) و نصر الله ( نصر الملك )
و عبد الله ( علاء الملك ) نام داشته و هر يك مقام عالي در در بار داشته اند .
سپهسالار در 1267 ق - 1851 م . بكار پردازي و نمايندگي ايران در بمبئي رفت
و با زمامداران انگليسي آشنا شد . پس از قتل امير كبير و صدارت ميرزا آقا خان نوري
سپهسالار بتهران احضار و در 1271 ق 1845 م . مامور تفليس شد ، و در آنجا با سياست
تزارها آشنا گرديد . و در 1275 ق . 1859 م . با سمت وزير مختاري (1) {1} بدر بار عثماني
اعزام شد و با اوضاع آن امپراتوري آشنا گرديد . و در 1279 ق . 1862 م . سفري بحجاز
رفت و در 1280 ق 1863 م بتهران احضار و بعضويت شوراي دولتي منصوب شد ، و سپس
دوباره باستانبول گسيل شد . در 1287 ق . -1870 م كه ناصرالدين شاه بعراق عرب
رفت او نيز بعراق آمد و در بغداد فرمان وزارت و صدارت سپهسالار صادر شد . و او متحد المالي
داير بر منع شكنجه و ضرب متهمين بحكام ولايات صادر كرد در 1288 ق . 1871 م .
درجه سپهسالاري و صدر اعظمي از طرف شاه بدو داده شده ، و مانند امير كبير ، زير فشار
روشنفكران و بتشويق برخي اروپا رفتگان آن دوره ، دست ببرخي اصلاحات زد و قانونهايي
چند وضع كرد ، ليكن بعدها ، مثل برخي سياستمداران ضعيف ، پيشرفت را در جلب
سرمايه هاي اروپا با كسب حمايت سياستهاي اروپايي تشخيص داد . و در 1290 ق - 1873 م .
امتيازبخشي از خط آهن را به بلژيكي ها داد لذا مردم بر هبري روحاني مرحوم حاجي
كني بمخالفت برآمدند ، و در مراجعت شاه از اروپا،هنگاميكه به بندر انزلي رسيد ، تلگرافي
براي وي فرستادند كه : " اگر با قزويني بطهران ميائيد نيائيد كه ما شما را نمي پذيريم "
شاه ناچار بصورت ظاهر سپهسالار را عزل و امتياز را لغو كرد ، ليكن پس از اندكي در
1291 ق - 1874 م . وزارت خارجه را بدو داد ، سپهسالار در 1293 ق 1876 م . " جشن
صاحبقراني " شاه را براه انداخت و در 1295 ق 1878 م . شاه را باروپا برد ، و پس از باز گشت
بتقليد مجالس سناي اروپايي مجلس مشورتي از شاهزادگان و اشراف بوجود آورد .
اما چون شاه همين امر ناچيز را نيز موجب محدوديت اختيارات مطلقه خود ديد ،
سپهسالار را در 1297 ق - 1880 م . عزل و مستوفي الممالك را بصدارت منصوب كرد ،
و براي دور كردن سپهسالار از مركز ، او را والي خراسان كرد . و سپهسالار يك سال
بعد در 21 ذيحجه = نوامبر 1881 م . در آنجا در گذشت . و بگفته " تاريخ بيداري
ايرانيان " مسموم شد .
مدرسه ناصري ( سپهسالار ) :
سپهسالار در 1296 ق - 1879 م كه خود را از گرفتاري بسر نوشت امر كبير در امان
نمديد ، در صدد بر آمد اثر نيكي از خويش بياد گار گذارد ، پس نقشه ايجاد جامع
و دانشگاهي همچون " جامع ازهر " را بريخت ، و در زميني كه در جنوب باغ خانه خود
داشت (1) {2} پي هاي آنرا استوار ساخت . عزل او در 1297 ق - 1880 م . بر شتاب او در بپايان
رسانيدن كارمدرسه بيافزود ، و در هفتم شوال 1297 ق . سپتامبر 1880 م . وقفنامه را نوشت
و در مجلسي با حضور روحانيان معروف زمان در خانه خويش صيغه وقف را جاري كرد (2) ،
2- {3} ، و براي آنكه تا زنده است از گزند در باريان در امان باشد ، در همان مجلس ، توليت را ، كه
در زمان حيات با خود او بود ، بشاهزاده اعتضاد السلطنه سپرد ، و پس از مرگ بپادشاه زمان
و اگذار كرد . و سپس كتابخانه اين شاهزاده را ببهاي سنگين خريداري و وقف كرد .
و قفنامه مدرسه را امام جمعه وقت ، سيد زين العابدين ، و آقا محمد نجم آبادي ، و سيد مرتضي
الحسيني ، و ملا عبد الرحيم نهاوندي ، و شيخ محمد حسن قمي امضا كردند .
ساختمان مدرسه ناصري كه از 1296 ق 1879 م .آغاز شده بود پس از عزل سپهسالار
در 1297 ق 1880 م . تعطيل شد ، و سپس در 1298 ق . 1881 م . از نو آغاز گرديد ، و هنگام
مرگ سپهسالار بخشي از طبقه زيرين قابل سكونت بود و پس از مرگ وي برادرش يحيي
مشير الدوله مشغول تكميل آن شد ، و هنوز تكميل نشده بود كه او نيز در 1309 ق .
1892 م . در گذشت .
روكار ساختمان و كاشي كاري شبستان زير گنبد و درون چهل ستون مسجد ، همگي
در روز گار نايبان توليت ، اندك اندك ساخته شده است .
نائب متوليان مدرسه :
توليت برطبق وقفنامه مادام الحياه با خود سپهسالار م 1298 ق 1881 م . بوده
و در عين حال آنرا به اعتضاد السلطنه م . 1298 ق . 1881 م سپرده است . و پس از مرگ
او تا بامروز كسان زير نيابت توليت ياسر پرستي يافته اند :
- مشير الدوله ( يحيي ) برادر سپهسالار ، كه در زمان سپهسالار نظارت مدرسه را
داشت ،پس از وي تا سال 9.13 ق . 1892 كه درگذشت،متصدي كارها بوده است.-غلامعلي
امين همايون در 1309 ق .1892 م .نخستين كس است كه از طرف شاه
بنيابت توليت معين شد.
- ميرزا ابو الفضل كلانتر تهراني ، در 1313 - 1316 ق . 1895 - 1898 م . نائب
متولي بود .
- موثق الملك سيد علي بن حسن لواساني وزير صندوقخانه . در 1316 ق . 1898 م .
- ميرزا كاظم تبريزي داماد مظفر الدين شاه تا 1324 ق . 1906 م .
- ظهير الاسلام ( جواد ) از 1324 تا 1327 ق . 1906 - 1909 م .
- صدر الدوله از 1327 تا 1329 ق ، 1909 - 1911 م .
- عبد الحسين ظهير همايون پسر صدر الدوله ، در 1329 ق . (سر پرست بود ) .
- مشير اكرم فرزند ميرزا موسي وزير ، در 1329(رجب وشعبان). 1911 م - 1912 م .
- عبد العلي نجم الدوله در 1329 - 1330 ق . 1911 م - 1912 م .
- سيد حسن مدرس 1330 - 1332 ق . 1912 - 1913 ؛ م . ( سرپرست بود ) .
- موثق الملك لواساني . بار دوم در 1332 ق . 1913 م . نائب متولي شده .
ظهار الاسلام . دوباره در 1332 - 1334 ق . 1913 - 1915 م .
- محسن صدر العلما پسر محمد باقر ، از 1335 تا 1336 ق . 1916 تا 1917 م . كه
كشته شد .
- قويم السلطنه ( لطف عليخان ) سه ماه از 1336 ق 1917 م . ( سر پرست بود ) .
- عضد الملك ( سليمان ) در 1336 - 1337 ق . 17 - 1918م. نائب التوليه بود .
- قويم السلطنه باردوم در 1338 ق . 1919 م .
- موثق الدوله در 1339 ق . 1920 م .
- ابن الشيخ ( محمد ) در 1339 و بخشي از 1340 ق . 20 - 1921 م .
- موثق الملك بارسوم . در 1341 ق . 1922 ( سرپرست بود ) .
- ظهير الاسلام بار سوم 1342 ق . 1923 م .
- مدرسه ( سيد حسن ) در 1344 ق . = 1304 ش . 1925 م . (سرپرست بود ) .
- صادق صادق ( مستشار الدوله ) در 1307 ش . 1928 م . نائب التوليه بود .
از بهمن سال 1309 ش . تاشهريور 1322 ش . 1930 تا 1943 م . وزيران فرهنگ
وقت ، نايب التوليه بوده اند .
- صدر الاشراف ( محسن ) در 1322 - 1325 ش . 1943 - 1946 م . نائب التوليه شد .
- ظهير الاسلام ( بارچهارم ) در 1325 - 1329 ش . 946 - 1950 م .
- سيد العراقين در 1329 ش . 1950 م .
- مسعود كيهان در 1330 ش . 1951 م . نايب التوليه شد .
- ظهير الاسلام ( پنجمين بار ) از 1334 ش . 1955 م . تا كنون نايب التوليه هستند
_______
{1}
1- سپهسالار نخستين ايراني است كه اين سمت را يافته است .
{2}
1- در شمال اين زمين كاخ بهارستان است كه بعدها مجلس شوراي ملي گرديد .
{3}
گويا در اين جلسه ، كساني كه مايل نبودند اين اموال از مالكيت سپهسالار بيرون
رود ، تمام نبودن مسجد را مانع از وقف ميشمرده اند . و ليكن روحانيان ديگر ، اين اشكال را
بنحوي رد كرده اند . متن اصلي وقفنامه بشماره 464 در كتابخانه هست . ورو نوشت آن در
تاريخ مدرسه سپهسالار سال 1329 ش. 1950 م . چاپ شده است .

معرفي كتابخانه: كتابخانه سپهسالار
آغاز كار اين كتابخانه با كتابهايي نهاده شده است كه سپهسالار از چندين جا
خريداري كرده ، و صورت هر خريدار در دفترچه يي بخط سياق براي وي نوشته اند
تاريخ اين معامله در ماههاي رجب تا ذيحجه سال 1297 ق 1880 م . ميباشد
و سپس سپهسالار كتابخانه اعتضاد السلطنه رايكجا خريداري كرده و صورت
آنرا نيز در دفتري جدا گرد آوري كرده است (1) . {1} و در اين هنگام كتابخانه داراي
پيرامن سه هزار و سيصد و هفتاد (2){2} جلد كتاب و رقعه و قطعه هاي اسطرلاب و جز آن
بوده است . و بر پشت همگي آن كتابها وقفنامه با مهر و تاريخ 15 ذيحجه 1297 ق .
= 20 نوامبر 1880 م . ديده ميشود .
پس از سپهسالار گويا نخستين كس كه كتاب باين كتابخانه داده احمد خان
مشير السلطنه سازنده مدرسه مشير السلطنه بوده ، كه در 1322 ق 1904 م . شش جلد
كتاب وقف كرده است .
هنگام بمباران و تاراج مجلس بدست محمد علي شاه در 1327 ق . 1909 م .
سپاهيان او بمدرسه سپهسالار نيز حمله و رشده غارت كردند ، وليكن از خود گذشتگي
چند طلبه ( دانشجو ) و از جمله ، حاج آقا احمد كرمانشاهي ( آل آقا) سبب نجات
كتابخانه گرديد ( 3) .
{3} از نور و زسال 1332 ق . 1914 م . اداره اوقاف كتابخانه را مهر و موم كرده و تا
ذيحجه آن سال صورتي از كتب برداشته و كتابخانه را رسما تحويل ميرزا ابو القاسم
پسر محمد ابراهيم ملاباشي لاريجاني داده است . در اين صورت بهر جلد از كتابها يك
شماره ويژه داده شده كه شناسنده آنست ، و ما نيز همانرا در اين فهرست بكار ميبريم
در 18 صفر 1338 ق . 1919 اداره اوقاف كتابها را با صورت ياد شده برابرنموده و
آنهاراازميرزاابوالقاسم گرفته بحاج آقااحمدكرمانشاهي (آل آقا)تحويل داده است .
با اينكه طبق و قفنامه بخشي از در آمد موقوفات مدرسه بايد در خريد كتاب صرف
شود ، متاسفانه تا سال 1338 ق . = 1298 ش 1919 م . رقم كتابها فقط بشماره 3450
رسيده است ، يعني تنها 80 جلد اضافه گرديده است ، كه آنهم اهدايي ميباشد .
ليكن پس از آن تاريخ شماره كتابها روي بافزايش رفته ، غير از كتابهايي كه
نيك انديشان وقف كرده اند و من مهمترين آنانرا در پايان اين گفتار ياد خواهم كرد ،
چند كتابخانه كه پيش از اين براي مدرسه ديگر وقف شده بود ، بمنظور ايجاد مر كزيت
بدين كتابخانه آورده شد .
اين كتابخانه ها عبارتند از كتابخانه مدرسه مشير السلطنه و كتابخانه مدرسه
صدر و كتابخانه مدرسه سعديه . و همه آنها بجز آخرين 219 جلد بوده و دوباره بجاي
نخستين باز گشته است ، اكنون در اينجا موجود است ، و ما كتابهاي آنهارا با كتابهاي
كتابخانه سپهسالار در اين فهرست شناسانده ئيم . واينك خصوصيات هر يك از اين
دو كتابخانه :
الف - كتابخانه صدر : اين كتابخانه پيش از آنكه باينجا آورده شود ، در مدرسه
صدر بوده است ، كه در ضلع غربي جلو خان مسجد شاه تهران واقع است . اين مدرسه
را ميرزا شفيع صدر اعظم فتح عليشاه ساخت و كتابخانه يي نيز براي آن فراهم كرد .
اين كتابخانه در روز گار توليت آخوند ملا عبد الرسول گسترش بيشتر يافت .
كتابهاي اين كتابخانه چنانكه از صورت جلسه 22/1/1315 ش 1936 م . موجود
در اداره اوقاف برمي آيد ، از تاريخ 24/12/1314 ش 1936 م . تا آن تاريخ بدستور
آقاي محمد درخشان رئيس مدرسه سپهسالار ، بانظر مير مطهري كفيل اوقاف مركز
و ميرزا ابوا الحسن قمي متصدي مدرسه صدر ، و اسد الله آل آقا برادر حاج آقا احمد
كرمانشاهي كتابدار مدرسه سپهسالار ، و فقيه زاده كتابدار سابق مدرسه صدر،وسيد
ابو القاسم عقيلي جانشين او ، و بوسيله آقاي رازاني مهر و موم شده ، و با صورتي كه در سال
1344 ق 1925 م . تهيه شده بود تطبيق شده است ، و سپس در تاريخ 22/1/1315 ش
1936 م . آنهارا طبق صورت يادشده كه ضميمه پرونده است تحويل آقاي اسد الله آل آقا
داده اند . اين كتابها در آن تاريخ 255 جلد چاپي و 57 جلد خطي بوده . و صورت جلسه
امضاي هفت تن ياد شده را دارد . و سپس در كتابخانه سپهسالار فهرستي ديگر براي
آنها نوشته و بهر جلد يك شماره جدا گانه داده اند كه شناسنده آنست و به 321 پايان يابد .
ب - كتابخانه مشير السلطنه : احمد خان مشير السلطنه در 7 شوال 1318 ق . =
1901 م . وقفنامه مدرسه و كتابخانه يي بنام " مسجد الاقصي " كه در خيابان گمرك ( خيابان
مولوي كنوني ) واقع است اجرا كرده ، و متن آنرا در پايان " المعتبر " تاليف محقق حلي
و نيز در پايان اسس الاصول " در تهران چاپ كرده است ، و در كرانه آن گواهي و امضاي
شيخ فضل الله نوري ديده ميشود .
اين كتابخانه ، مانند خود مدرسه ، درست مورد استفاده واقع نشده بود ، تا آنكه
بموجب امريه شماره 11701 وزير فرهنگ و صورت مجلس 25/6/1315 ش =
16/9/1936 م . آقاي رضادانايي بوكالت از آقاي محمد سجادي كتابدار كتابخانه
مشير السلطنه تعداد 612 جلد كتاب را تحويل آقاي علاء الدين مير مطهري كفيل
اوقاف تهران داد . اين تحويل برابر صورتي بود كه در ده صفحه تهيه شده و بهر كتاب
چند جلدي فقط يك شماره داده شده بود ، بطوريكه شماره همه آنها 287 گرديده بود .
و سپس بموجب صورت مجلس 21/9/1315 ش . آقاي مير مطهري باتشريفات
رسمي آنهارا باقاي اسد الله آل آقا برادر آقا احمد كرمانشاهي كتابدار سپهسالار
تحويل داده است.وسپس در كتابخانه سپهسالارليست ديگري براي آن ساخته
و بهر جلد يك شماره داده اند كه شناسنده آنست ، و آخرين شماره آن 605 ميباشد ، و مانيز
همين شماره ها را در اين فهرست بكار ميبريم .
مديران كتابخانه :
1 - نخستين مدير كتابخانه ، در روز گار مشير الدوله يحيي خان برادر سپهسالار
و ناظر مدرسه ، معلم وي ملا محمد ابراهيم ملاباشي لاريجاني بوده است . مهر و امضاي
وي در پايان دفترچه هاي هفتگانه ( فهرست شماره 1 كتابخانه ) ديده ميشود ،
2 - وپس ازوي پسرش ميرزا ابو القاسم فرسيوي نوايي آملي لاريجاني كه از دانشمندان
و مجتهدان بود ، مدتي مدير كتابخانه بوده است ، وي در ذبيحجه 1332 ق رسما كتابخانه را
تحويل گرفته و در 18 صفر 1338 ق . رسما بحاج آقا احمد ( آل آقا ) تحويل داده است
و مهر و امضاي هر دو تن در پايان ليست شماره 2 از فهرستهاي كتابخانه موجود است .
3 - بديع الحكما پسر دوم ملا باشي است ، كه هم پزشك مدرسه و هم در زمان
برادرش ، در امور كتابخانه همكاري بوده است .
4 - از 18 صفر 1338 ق . 1919 م . در روز گار توليت عضد الملك ، كتابخانه تحويل
حاج آقا احمد ( آل آقا ) كرمانشاهي داده شد ، و تا سال 1381 ق 1960 م . كه در گذشت در
اختيار او بود . وي باتفاق برادرش آقاي اسد الله آل آقا و آقاي سيد فتح الله ( آل آقا )
انجام وظيفه مينمود .
5 - و پس از او فرزندش حاج عبد الله ) آل آقا ) با همكاري سيد فتح الله انجام
و ظيفه ميكنند .
فهرستهاي كتابخانه :
فهرستايي كه پيش از فهرست ما براي اين كتابخانه تهيه شده است بقرار
زير ميباشد :
l - در سال 1297 ق 80/1 م . كه كتابخانه وقف شده است ، ليستي بروش سياق
براي كتابهايي كه سپهسالار بوسيله اعتضاد السلطنه خريده بود تهيه كرده اند .
اين فهرست در هفت دفترچه است و در پايان هر دفتر چه تعداد كتابها و بهاي
خريداري شده همگي ، و در آغا هر دفتر چه ، تاريخ خريداري آنها نوشته شده است .
تاريخ شش دفتر آن ، ماههاي سال 1297 ق 1880 م . را نشان ميدهد ، و دفتر
هفتم مخصوص كتبي است كه از اعتضاد السلطنه خريده شده است ، و اين دفتر پس
از مرگ اعتضادالسلطنه نوشته شده است در پايان هريك از اين هفت دفتر گواهي
تحويل بخط و مهر محمد ابراهيم ( ملا باشي ) كتابدار هست ، كه آنها را در همان سال
از حسن خان پيشكار اعتضادالسلطنه تحويل گرفته است .
در پايان دفتر ششم نوشته شده ؛ كه اضافه بر كتابهاي ياد شده در اين
كتابچه ، پنجاه جلد چاپي و پنج خطي را نيز خود سپهسالار خريداري و قف
كرده است . باري در همان تاريخ همه اين هفت دفترچه را دريك دفتر رونويس كرده اند
و اين دو نسخه در كتابخانه موجود است ، ليكن چون اداره اوقاف آنهارا - كه در واقع
سند كتابخانه ميباشند - بي ارزش مبپنداشتند،شماره نزده بودند،و بهمين جهت مدتها
ناپيدا بود، و من با كمك كارمندان كتابخانه بارنج فراوان آنهارا يافتم ، و شماره 463
مكرر و 464 مكرر بانها دادم تا مجددا گم نشود .
در سال 1332 ق 1914 م . اداره اوقاف از اين فهرستهارو نوشت دومي با مركب
مشكي و خط سياق و بشكل طومارها ، هر دفترچه در يك طومار ، تهيه كرد ، كه
در آنجا موجود است .
ll - اداره اوقاف در سال 1332 ق 1914 م . هنگامكه كتابخانه را تحويل
ميرزا ابو القاسم لاريجاني داد ، مجددا ليستي از كتابخانه برداشته كه بخط نستعليق
است ، و با ( ليست شماره 1 ) تطبيق گرديده است . و چنانكه گذشت ؛ بهر جلد يك شماره
شناسائي داده ، و تاكنون نيز همان شماره ها شناسنده كتابها است . اين ليست در
108 صفحه بخط نستعليق درد و نسخه نوشته شده ، يكي در اداره اوقاف و ديگري كه
رونوشت آن است در كتابخانه سپهسالار موجود ميباشد .
lll - فهرستهاي كتابخانه صدر : هم اكنون در اداره اوقاف چند برگ صورت
كتابهاي اين كتابخانه موجود است ، و يكي از آنها تاريخ ذيحجه 1310 ق 1893 م .را
دارد كه در سال 1332 ق 1914 م . تحويل اداره اوقاف گرديده است . و برگ ديگر
تاريخ برج حمل سال 1331 ق 1913 م . را با مهر اوقاف دارد . و شامل 225 جلد كتاب
ميباشد . و صورت ديگر با مضاي ميرزا محسن و بخط سياق است و تاريخ 14 محرم
1332 ق . دسامبر 1914 م . را دارد .
در سال 1344 ق 1925 م . هنگاميكه اين كتابخانه را فقيه زاده كتابدار به سيد
ابو القاسم نوري عقيلي كتابدار جديد ميداده ، صورتي از كتابها تهيه كرده وبموجب
آن تحويل داده است . و در 22/1/1315 ش 1936 م . كه اسد الله آل آقا نماينده
اين صورت هم اكنون در اداره اوقاف در ده صفحه موجود است ، و چون بهر كتاب
( چند جلدي ) تنها يك شماره داده اند ، شماره آنها به 294 رسيده ، كه از شماره 1 تا
288 چاپي را دربر دارد و 22 جلد ميباشد . و چون كتابهارا ، بترتيبي كه در ص 10
گذشت ، بمدرسه سپهسالار آوردند ، در اينجا يك ليست نوين از آنها برداشته اند و بهر
جلد يك شماره شناسنده داده اند ، و آخرين شماره آن 321 ميباشد . و مانيز در اين فهرست
همين شماره ها را باافزدون واژه " صدر " بكار برده ايم .
VI - فهرستهاي كتابخانه مشير السلطنه : در گذشته براي . ابن كتب دوليست
بترتيب زير تهيه گرديده است .
الف : اين ليست را اداره اوقاف هنگام تحويل گرفتن كتابخانه از كتابدار
مشير السلطنه در سال 1315 ش . 1936 م . از كتابها ، در ده صفحه برداشته ، و بهر كتاب
( چند جلدي ) فقط يك شماره داده است . بطور يكه آخرين شماره آن 287 ميباشد .
ب - اين ليست را اداره كتابخانه مدرسه سپهسالار هنگام تحويل گرفتن آنها از
اداره اوقاف در همان سال تهيه كرده و بهر جلد يك شماره و يژه داده است ، كه شناسنده
آنست ، و آخرين شماره آن در كتابخانه 605 ميباشد . و مانيز در اين فهرست همين شماره هارا
با افزودن كلمه " مشير " بكار برده ئيم .
VI - لستي كه در 1305 ش 1926 م . بدستور آقاي حكمت ، بدست آقاي دها
زير نظر آقاي فروزانفر از كتابها تهيه شده و بدفتر مجله تعليم و تربيت ( آموزش
و پرورش كنوني ، در وزارت فرهنگ ) فرستاده شده است .
Vl - ليستي كه بوسيله آقايان محمود شهابي ، و مشكاه و نظر پاك ، بانظر آقاي
فروز انفر در سالهاي 13 - 1314 ش 1934 م . تهيه شده است . اين آقايان ليست دوم را با دقت
با خود كتابها برابر نموده ، نادرستيها را تا اندازه يي درست كرده و محتويات برخي
از مجموعه ها را از يكديگر جدا كرده ، بهر يك از آنها شماره جداگانه داده اند . ليكن
اين شماره ها اكنون استفاده نميباشد . و چون فهرست برگه يي ( فيشها) ي كتابخانه
با اين شماره ها مرتب گرديده ، متاستفانه آنها نيز چندان قابل استفاده نيست .
Vll - فهرست ابن يوسف شيرازي : وي با همكاري آقايان عبد الحسين امين عراقي
و محمد حسين واجد در سالهاي 1313 تا 1318 ش . 34 - 1939 م . دو جلد فهرست براي
اين كتابخانه نگاشت ، و اداره مدرسه آنها را چاپ كرد . جلد اول هفت بخش و جلد دوم
شش بخش دارد ، و در هريك كتابهايي چند كه در يك موضوع بوده معرفي نموده است .
هفت بخش جلد اول اين است : 1 - قرآن 2 - دعا 3 - تفسير 4 - در باره
قرآن 5 - خبر و حديث 6 - فقه 7 - اصول فقه . در اين جلد 795 نسخه از 302 كتاب از 168
نگارنده شناسانده شده است . اين مجلد با فهرست نامهاي كسان و كتابها 696 صفحه دارد .
شش بخشش جلد دوم چنين است : 1 - منشات 2 - فرهنگنامه ها 3 - نحو و صرف
4 - معاني و بيان 5 - عروض 6 - شعر وشاعران . در اين جلد نيز 1295 نسخه از 594
كتاب شناسانده شده است . اين مجلد با فهرست ستهايش داراي 796 صفحه ميباشد .
ابن يوسف در هيچيك از بخشهاي فهرست خويش همه نسخه هاي موجود در
كتابخانه سپهسالار را نديده و تنها از هر موضوع چند كتاب را بر گزيده و شناسانده
است . روش ابن يوسف در اين فهرست همانطور كه ما در فهرست دانشگاه انجام داديم
بر پايه تفصيل و گسترش گذارده شده است .
Vlll - در" تاريخ مدرسه سپهسالار - ص 196 " گويد در زمان توليت سيد العراقين در
1329 ش 1950 م . باقايان پارسا تويسر كاني و مدرسي چاردهي ، دستور داده شد كه
دنباله فهرست ابن يوسف را ادامه دهند ، و عكسي نيز از ايشان در آنجا چاپ شده
است . ليكن اكنون در كتابخانه از نوشته ايشان چيزي يافت نميشود .
- فهرست ما : در اين فهرست ، همه نسخه هاي خطي كتابخانه سپهسالار معرفي شده
و بترتيب الفباي حروف آغاز نام كتابها مرتب گرديده است . و اين مجلد كه در دست
شما است يك چهارم همه فهرست ميباشد . تهران اسفند 1340 علينقي منزوي
_______
{1}
1 - كتابهاي پراكنده خريداري شده سپهسالار در شش دفتر ، و كتب خريداري او از
اعتضاد السلطنه در دفتر هفتم نوشته شده ، و اكنون عين آن هفت دفتر و رونوشت آنها در كتابخانه
بشماره 463 مكرر و 464 مكرر ،ورونوشت ديگر آنها در اداره او قاف هست .
{2}
2 - در آماري كه اداره اوقاف در 1332 ق . 1914م.برداشته از شماره 1 تا 3353 از موقوفات
خود سپهسالار است ، و باقي از آن ديگران ميباشد . و سپس در تجديد نظر سال 1338 ق .
24 جلد وقف سپهسالار يافت شده كه سابقا از قلم اوقاف افتاده بود ، پس آنهارا بشماره 3451
تا 3474 ثبت كرده اند .
{3}
3 - ازخاطرات آقاي سيد محمد كاظم استاد دانشگاه .

راهنماي استفاده از فهرست: راهنماي اين مجلد :
الف - چگونگي گرد آوري اين فهرست :
1 - آنچه در باره كتابشناسي ميباشد ، با حروف 16 در زير نام كتاب كه با حروف
24 سايه دار ، در ميان سطر نوشته شده ، نگاشته ئيم .
2 - درسمت راست نام كتاب ؛ شماره رديف اين فهرست در ميان دو كمان نهاده
شده است .
3 - در سمت چپ نام كتاب ، موضوع كتاب و زبان آن ، در ميان دو كمان ياد
شده است .
4 - معرفي هر كتاب كه در فهرستهاي معروف مانند " الذريعه " و فهرستهاي
پيشين سپهسالار و دانشگاه و رضويه شناسانده شده است ، بانجا حوالت داده ئيم .
5 - اما آنچه در باره نسخه شناسي ميباشد با حروف 12 در زير شماره شناسنده
كتاب در كتابخانه ، كه با حروف 24 سايه دار ، در ميان سطر نوشته شده است ،
نگاشته ئيم . و هر نسخه كه از كتابهاي مدرسه صدر يا مدرسه مشير السلطنه بوده
و اكنون در كتابخانه سپهسالار است و شماره ويژه دارد ، ناچار شماره ويژه آنرا با افزودن
واژه " صدر " يا " مشير " دنبال شماره معرف ، با حروف سايه دار ، همانجا نهاده ئيم .
6 - نسخه كتابهاييكه در يك مجموعه ميان چند كتاب قرار دارد ، جاي
آنرا در مجموعه ، بوسيله شماره فرعي كه با حروف 12 سياه در آغاز سطر نهاده شده ، و سپس
با شماره صفحه يا برگ مجموعه ، مشخص نموده ئيم . اما در كتابهاييكه در يك جلد
بتنهايي جادارد از شماره فرعي بي نياز بوده ئيم .
7 - مشخصات همگاني يك دفتر ( مجموعه ) را هنگام شناساندن نخستين شماره
كتابهاي آن داده ئيم . و در شماره هاي پس از آن تنها مشخصات ويژه هر يك را نگاشته
و مشخصات همگاني دفتر را به " ش 1 " = شماره نخستين دفتر ، حوالت داده ئيم .
ب - رمزهايي كه در اين فهرست بكاربرده ئيم :
آغاز = آغاز كتاب .
انجام = انجام كتاب .
بسمله = بسم الله الرحمن الرحيم . ( در آغاز كتابها ) .
پ - پس ازرقم برگ شمار = پشت برك ( صفحه دست راست ) .
ج - هنگاميكه با صفحه ( = ص ) ياد شود = جلد .
ج ا . - و - ج 2 ؛ هنگاميكه پيش از رقم تاريخ باشد = جمادي الاول و جمادي الاخر است .
چ = چاپ و چاپخانه .
حمدله = الحمد لله رب العالمين ( در آغاز كتابها ) .
دفتر = مجموعه ييكه داراي چند كتاب باشد .
ر - پس از رقم برك شمار = روي برك ( صفحه دست چپ ) .
ز - هنگاميكه پيش از رقم تاريخ باشد = زنده .
ز - پيش از دو رقم ميان دو كمان = زائيده شدن . و دو مين رقم تاريخ مرگ است
س = سطر .
سپه = فهرست سپهسالار جلدهاي اول و دوم .
ش - پيش از رقم تاريخ سال = سال بشاهي نشستن .
و پيش از دو رقم درون كمان = جلوس شاه . و دومين رقم بر كناري يا مرگ وي است .
ش - پيش از رقم كتاب = شماره .
ش - پس از رقم تاريخ سال = شمسي .
ص - پيش و پس از صفحه شمار = صفحه
صل:پس از نامهاي مقدس - صلي الله عليه وآله.
ع 1 و ع 2 ؛ پيش از رقم تاريخ = ربيع الاول و ربيع الاخر .
ص 1 - پيش از نامهاي مقدس = عليه السلام .
ف = فهرست .
ق = قمري .
گ = برگ .
م - پيش از رقم تاريخ = سال مرگ .
م - پس از رقم تاريخ = ميلادي .
نمايه واقفين نسخه هاي خطي: وقف كنندگان كتابها :
چون هنگام معرفي نسخه كمتر نام وقف كننده را ياد كرده ايم ، ازين روي در
زير ليستي از وقف كنندگان بترتيب شماره شناسنده كتاب ياد ميكنم :
1 تا 3353 كتابها ييست كه سپهسالار در 15 ذيحجه 1297 ق . نو امبر
1880 م . وقف كرده بوده است .
3354 تا 3359 احمد خان مشير السلطنه در 1322 ق . 1904 م . وقف كره است .
.336 تا 3397 شيخ مصطفي فيروز كوهي در 1325 ق . 1907 م . وقف كرده است .
3398 تا 3442 ظهير الاسلام .
3443 تا 3446 مرقع و اسطر لاب است كه گويا سپهسالار وقف كرده بود .
3447 تا 3448 قرآن وقف آصف الدوله در جعبه چوبي است .
3449 تا 3450 قرآن وقف موثق الملك است و در جعبه چوبي است .
تا اينجار اداره كل اوقاف در 1332 ق . 1914 م . صورت برداري
و شماره گذاري كرده است .
3451 تا 3474 وقف سپهسالار است كه از قلم اوقاف افتاده بوده و در 1338 ق
1919 م . شماره گذاري شده است .
3475 تا 3481 زين الدين زنجاني وقف كرده است .
3482 تا 3518 بكوشش حاج آقا احمد كرمانشاهي وقف شده است .
3519 تا 3664 پرازكنده وقف شده است .
3665 تا 3674 بسعي حاج آقا احمد از ثلث عون الدوله وقف شده است .
3675 تا 4004 چاپي است وپراكنده وقف كرده اند .
4005 تا 4007 چاپي و تقديمي حاج آقا احمد كرمانشاهي در 1314 ش 1935 م . است
4008 تا 4329 پراكنده وقف شده است .
4330 تا 4464 خريد درخشان از ثلث كانوزيان است در شهريور 1315 ش 1936 م .
4465 تا 4470 خريداري مدرسه است .
4471 حاج آقا احمد كرمانشاهي وقف كرده است .
4472 تا 4519 مدرسه خريداري كرده است .
4520 تا 4526 پراكنده وقف كرده اند .
4527 محمد در خشان در سال 1315 ش . 1936 م . وقف كرده است .
4528 تا 4629 پراكنده وقف شده است .
4630 تا 4634 آقاي مشكاه 1316 ش . 1937 م . وقف كرده است .
4635 تا 4726 چاپي است و پراكنده وقف شده است .
4727 مدرسه در 1316 ش . 1937 م . خريده است .
4728 تا 4814 اشخاص پراكنده وقف كرده اند.
4815 تا 4874 رساله هاي ختم تحصيل است وازطرف فرهنگ در 1317 ش.
داده شده است.
4875 تا 5054 اشخاص پراكنده وقف كرده اند .
5055 تا 5057 رساله هاي ختم تحصيل سال 1318 ش . است
5058 تا 5077 اشخاص پراكنده وقف كرده اند .
5078 تا 5087 آقاي هبه الدين شهر ستاني وقف كرده است .
5088 تا 5099 اشخاص پراكنده وقف كرده اند .
5100 تا 6600 حاج آقا احمد كرمانشاهي در 1356 ق . وقف كرده است .
6601 تا 7569 آقاي محمد درخشان از ثلث حيدر قلي شاملو در 1356 ق . 1937 م .
خريده و وقف كرده است .
7570 تا 7625 چاپي است و اشخاص پراكنده و وزارت فرهنگ وقف كرده اند .
7626 آقاي محمد حسين فاضل توني وقف كرده است .
7627 تا 7659 اشخاص پراكنده وقف كرده اند .
7660 تا 7661 دانشكده معقول اهدا كرده است .
7662 تا 7711 پراكنده وقف شده است .
7712 تا 7906 بانورقيه مادر يحيي قريب در 28 آبان 1319 ش . نوامبر 1940 م .
وقف كرده است .
7907 تا وزارت فرهنگ داده است .
7908 تا 8028 شيخ علي مدرس نوري در 3/2/1322 ش . 24 آوريل 1943 م .
وقف كرده است .
8029 تا 8065 وزارت فرهنگ داده است .
8066 تا 8069 پراكنده وقف شده است .
8070 تا 8264 شاهزاده افسر شيخ الرئيس در 1322 ش . 1943 م . وقف
كرده است .
8265 تا 8272 وزارت فرهنگ داده است .
8273 تا 8388 سيد احمد اديب پيشاوري در آذر 1322 ش . 1943 م . وقف
كرده است .
8389 تا 8399 پراكنده وقف شده است .
8400 تا 8445 خريداري از سعيد نفيسي است .
8446 تا 10000 همه چاپي است جز 14 جلد كه آقايان پارسا وابطحي و دكتر
يزدي و مشكاه و علامه كرمانشاهي وقف كرده اند .

فهرست نسخه هاي خطي

Skip Navigation Links